ایران به روایت سفرنامه های جهانگردان

گشت‌وگذاری در سفرنامه ها

گشت‌وگذاری در سفرنامه­ ها

«ایرانیان خوش‌پوش‌اند و چابک­سوار و بر بهترین اسبانی که دارند می­‌نشینند. آنان ملتی سخت با فر و شکوه‌اند و شتران خود را چنان با بافته­‌های گران‌بها (گل افسار) می­‌آرایند که دیدنشان چشم‌­نواز است»[۱].

امروزه مانند گذشته‌­های دور سفر کردن چندان سخت و دشوار نیست و به‌راحتی می­‌توان از طریق کتاب‌­های راهنمای سفر، رسانه­‌های ارتباطی و نیز اینترنت اطلاعات کافی در مورد مراکز تفریحی، سیاحتی و توریستی به دست آورد. حال تصور کنید چند قرن قبل، اگر کسی می­‌خواست از شرق این کره خاکی به غرب آن سفر کند چگونه می‌­توانست در مورد مسیر سفر و اساساً شهرهای پیش­رو و تجهیزات موردنیاز خود کسب اطلاع کند؟

پاسخ این پرسش اگرچه سهل و راحت به نظر نمی­‌رسد اما با همه آنچه اشاره شد، سفرها همواره جذابیت و مخاطرات خود را داشته و اغلب خواندن و شنیدن آن­‌ها خالی از لطف نیست.

نشریات گردشگری و اجتماعی، وبلاگ­‌ها و شبکه­‌های اجتماعی اکنون شرایطی فراهم ساخته­‌اند تا همه افرادی که علاقه­‌مند به نوشتن هستند بتوانند دست‌به‌کار شده و خاطرات سفرهای خود را با دیگران به اشتراک بگذارند.

اما درگذشته این مسئله چگونه تحقق می­‌یافت؟ جهانگردان، مسافران و سیاحان چگونه از سفرها و تجربه­‌های خود با دیگران سخن گفته یا خاطرات خود را نگاشته‌­اند؟

گشت‌وگذاری در سفرنامه ها
سفرنامه، نوعی گزارش است که نویسنده در قالب آن مشاهدات خود را از وضعیت شهرها یا سرزمین‌هایی که به آن مسافرت کرده، شرح می‌دهد.

سفرنامه­

برای برخی نوشتن خاطرات سفر و ماجراهای آن لذتی بس خوشایند است و برای برخی دیگر خواندن آن­‌ها، در این میان حکایات مختلفی وجود دارد که شنیدنشان همانند قصه­‌های هزارویک‌شب سرشار از نکات پندآموز بوده و خواننده را با آداب‌ورسوم مردمان گذشته آشنا می‌­کند.

سفرنامه، نوعی گزارش است که نویسنده در قالب آن مشاهدات خود را از وضعیت شهرها یا سرزمین‌­هایی که به آن مسافرت کرده، شرح می‌­دهد و اطلاعاتی از بناهای تاریخی، مساجد، کتابخانه‌ها، بازارها، آداب‌ورسوم ملی و مذهبی مردم، موقعیت جغرافیایی، جمعیت، آب‌وهوا، زبان اهالی، مناطقی که بازدید نموده است را در اختیار خواننده می­‌گذارد و با بزرگان و شخصیت­‌های مشهور آن دیار آشنا می­‌کند.

سفرنامه ­‌ها گنجینه‌­ای از اطلاعات هستند که از طریق آن­‌ها گاه می‌­توان به واقعیت‌­هایی از اوضاع اجتماعی، سیاسی، اقتصادی ادواری از تاریخ مردم یا منطقه­‌ای پی برد که دست­یابی به آن­‌ها از طریق کتب تاریخی میسر نیست.

سفرنامه­‌ ها بسته به آن‌که مسافرت نویسنده از نوع سفر و سیاحت­های معمول و گردش در آفاق‌وانفس باشد، یا سیری درونی و معنوی، به دو نوع ذیل تقسیم می‌شود: واقعی و تخیلی.

سفرنامه‌ های واقعی، شرح ماجراهای وقوع یافته در زندگی آدمی­زادگان است (و گاهی درباره زندگی دیگر جانداران که آن‌هم تمثیلی برای زندگی بشر است)[۲].

سفرنامه
سفرنامه‌ها گنجینه‌ای از اطلاعات هستند.

محتوای این نوع سفرنامه­‌ ها، شرح مسافرت­‌هایی است که واقعاً عملی شده و نویسندگان خاطرات خود و رخدادهایی را که در جریان سفر عیناً دیده و شنیده و با آن­‌ها مواجه شده‌­ا‌ند، به رشته تحریر درآورده­‌اند. نظیر سفرنامه ناصرخسرو قبادیانی که شرح مسیر سفر دو هزار و دویست فرسنگی است از بلخ تا مصر که از راه مرو، نیشابور، سمنان، ری، قزوین، آذربایجان، آسیای صغیر، شام، فلسطین و حجاز تا قاهره پایتخت مصر انجام گرفت، همچنین مسیر برگشت او از این سفر است که پس از آخرین زیارتش از خانه خدا در سال ۴۴۲ هجری از راه طائف، یمن، لحساء، بصره، فارس و اصفهان به بلخ مراجعت نمود و جمعاً مدت هفت سال (از ۴۳۷ تا ۴۴۴ هجری) طول کشید. در این اثر که ناصرخسرو آن را با انشایی روان و دل‌انگیز نگاشته، اطلاعات دقیق و ارزشمندی از وضعیت جغرافیایی و تاریخی، آداب‌ورسوم مردم شهرهای مسیر مسافرت ارائه‌شده است.

داستان­‌های تخیلی دو نوع است: آنچه می­‌تواند اتفاق بیفتد و آنچه وقوعش ممکن نیست. در داستان­‌های تخیلی، موضوعاتی که اعجاب­‌انگیز و حیرت‌­آور است توجه خواننده را جلب می­‌کند و نویسندگان این نوع داستان­‌ها می­‌خواهند خواننده را به حیرت بنشانند[۳].

این‌گونه از سفرنامه­ ها که اغلب به‌صورت قصه یا تمثیل بیان می­‌شود، گزارشی از ذهنیات نویسنده است درباره امری باطنی و اعتقادی، مانند سیری که دانته، ادیب نامور ایتالیایی (۱۲۶۵-۱۳۲ م) در اثر معروف خود کمدی الهی به دوزخ و برزخ و بهشت دارد. یا سفرنامه­ های منظومی همچون منطق‌الطیر فریدالدین عطار و مصباح الارواح شمس الدین­‌محمد بردسیری کرمانی (قرن ششم هجری) که اولی قصه رمزی است از سفر پررنج عارف سالک و گذشتن او از هفت شهر عشق و دومی شرح مشاهدات و منازل سیر و سلوک را به وی نشان می‌­دهد.
کتاب­‌هایی مانند بیست هزار فرسنگ زیردریا، دور دنیا در هشتاد روز، مسافرت به مرکز زمین، نوشته ژول‌ورن، رمان‌نویس فرانسوی (۱۸۲۸-۱۹۰۵ م) نیز از نوع سفرنامه­ های تخیلی علمی به شمار می‌­ر‌ود.

سفرنامه
سفرنامه نویسی در ایران، از زمان صفویه موردتوجه قرار گرفت و آثاری توسط سلاطینی همچون ناصرالدین‌شاه و پسرش مظفرالدین شاه قاجار و گروهی از رجال درباری و سیاسی آنان نوشته شد.

سفرنامه نویسی در ایران، از زمان صفویه موردتوجه قرار گرفت و آثاری توسط سلاطینی همچون ناصرالدین­‌شاه و پسرش مظفرالدین شاه قاجار و گروهی از رجال درباری و سیاسی آنان نوشته شد، مانند سفرنامه نظام‌السلطنه (آجودان‌باشی فتحعلی شاه) به کشورهای اتریش، فرانسه و انگلستان که در فاصله سال­‌های ۱۲۵۴ و ۱۲۵۵ هجری صورت گرفت، سیاحت‌نامه علی­خان امین‌الدوله (ف ۱۳۲۲ ه، ق) صدراعظم مظفرالدین ­شاه قاجار به مکه معظمه و سفرنامه فرخ خان امین‌الدوله (۱۲۳۰-۱۲۸۸ ه، ق) سفیر ایران در اروپا، به نام مخزن الوقایع.

مهم­ترین سفرنامه­ هایی که در دوران صفویه نگاشته شده، سفرنامه مأموران سیاسی و سفیران اروپایی است که با هشیاری و آگاهی و خردمندی عازم ایران و انجام مأموریت خود می­‌شدند. سفرنامه‌ های فراوانی از این افراد باقی‌مانده است که اغلب به زبان فارسی هم ترجمه و در آن­‌ها به‌خوبی اوضاع سیاسی و اجتماعی، آداب‌ورسوم مردم ایران و وضعیت دربار صفوی و قاجاریه نشان داده‌شده است. در اینجا به برخی از آن­‌ها اشاره می‌­شود:

سفرنامه
مهم‌ترین سفرنامه‌ هایی که در دوران صفویه نگاشته شده، سفرنامه مأموران سیاسی و سفیران اروپایی است که با هشیاری و آگاهی و خردمندی عازم ایران و انجام مأموریت خود می‌شدند.

سفرنامه برادران شرلی: آنتونی شرلی و روبرت شرلی، مأموران انگلیسی که در زمان شاه‌عباس صفوی (۹۸۵ ه، ق) عهده­‌دار کارهای سیاسی و نظامی مختلف بودند. سفرنامه آمبروسیو کنتارینی (۱۴۷۳ م)، سفرنامه جوزافا باربارو (۱۴۳۶ م) سفرنامه دن گارسیا (۱۶۱۴ م)، سفرنامه یان اسمیت (۱۶۲۸)، سفرنامه ژان شاردن، سیاح فرانسوی با عنوان سفر به ایران و هند شرقی که در فاصله سال­‌های ۱۶۶۴ تا ۱۶۶۷ میلادی نگاشته شده است. سفرنامه ژان باتیست تا ورنیه جهانگرد هلندی الاصل فرانسوی (۱۶۰۵-۱۶۸۹ م) به ممالک عثمانی و ایران و هند. سفرنامه دکتر ادوارد پولاک (۱۸۱۸-۱۸۹۱) سیاح آلمانی، طبیب مخصوص ناصرالدین‌شاه قاجار، به نام ایران، سرزمین و مردم آن، سفرنامه کنت دوگوبینوی فرانسوی (۱۸۱۶-۱۸۸۲) تحت عنوان سه سال در ایران و سفرنامه ادوارد برون خاورشناس انگلیسی، با عنوان یک سال در میان ایرانیان.

اگرچه سفرنامه­ های مشهوری که در دوره صفویه توسط سیاحان مشهور عهد صفویه یا مأموران دولت­‌های اروپایی و سفیران نگاشته شده اغلب به‌قصد شناخت خلق‌وخوی ایرانیان برای ایجاد رابطه بوده و معمولاً به‌منظور آگاهی بیگانگان تحریر شده است اما برای ایرانیان خواندن این سفرنامه ­ها در عین جذابیت حاوی نکاتی است که هرگز در اسناد تاریخی به آن­‌ها اشاره نشده و قضاوت بیگانگان را در مورد مردم این سرزمین نشان می­‌دهد. در ادامه این نوشتار تلاش خواهیم کرد به‌تدریج این سفرنامه­  ها را معرفی نماییم.

سفرنامه
کنتارینی، شرح سفر خود را از زمانی که از ونیز حرکت کرد و کشورهای آلمان، لهستان، روسیه سفلی و صحرای تاتار را با شهرهای بین راه پشت سر ‌گذاشت، وصف نموده تا سرانجام به تبریز رسید.

سفرنامه آمبروسیو کنتارینی

آمبروسیو کنتارینی، از اهالی ایتالیا در نیمه دوم قرن پانزده میلادی به ایران سفر کرد. او در کتاب خود می­‌نویسد از طرف رئیس عالی‌قدر شورای پری گادی به‌عنوان سفیر انتخاب و مأمور شد به دربار پادشاه نامدار ایران-اوزون حسن- برود. وی باوجود بعد مسافت و مخاطرات سفر، به دلیل اشتیاق فراوان شورای جمهوری و پیشرفت دنیای مسیحیت مشکلات سفر را به جان خریده و عازم این سفر طولانی گشته است. «ازآنجاکه فکر می‌­کنم شرح این مسافرت طولانی و بااهمیت ممکن است برای آیندگان جالب باشد، قصد دارم آنچه را که از روز حرکت از ونیز … تا مراجعت برای من واقع شد به‌اختصار شرح دهم…»[۴]

کنتارینی، شرح سفر خود را از زمانی که از ونیز حرکت کرد و کشورهای آلمان، لهستان، روسیه سفلی و صحرای تاتار را با شهرهای بین راه پشت سر ­گذاشت، وصف نموده تا سرانجام به تبریز رسید. ورود او به تبریز هم­‌زمان با اغتشاشات و تاخت‌وتاز آغورلو و زگرلی مصادف شد که درصدد تصرف تبریز بودند. این در حالی بود که شاه اوزون حسن شهر را ترک کرده بود و ناامنی همه‌جا را در برگرفته بود. «در این روز نزدیک غروب به شهر تبریز وارد شدیم که در دشتی نهاده است و محصور با دیوارهای گلی غم­انگیز. هنگامی‌که وارد این شهر شدیم سخت پرآشوب بود و با زحمت بسیار توانستیم به کاروانسرایی برسیم و در آنجا اقامت کردیم. هنگامی‌که از میان ترکان می­‌گذشتیم شنیدم که می­‌گفتند: اینان سگانی هستند که برای تفرقه ­افکندن در میان مسلمانان بدین جا می‌­آیند. باید آنان را قطعه‌قطعه کنیم»[۵]. تعجب کنتارینی زمان شدت می­‌یابد که می­‌بیند مردم شهر رغبتی به مقابله و ایستادگی در مقابل غارتگران از خود نشان نمی­‌دهند و صرفاً به سنگربندی کوچه‌­ها اکتفا کرده‌­اند. «هنگامی‌که پرسیدم چرا همه مردم شهر یک‌باره به دشمن نمی‌­تازند، پاسخ داد که آنان مردمی جنگ‌جو نیستند و از هر سرکرده­ای که شهر را به تصرف درآورد فرمان می­‌برند»[۶].

سفرنامه
هنگام حضور کنتارینی در ایران سفیر دیگری نیز از بولونیا به دربار شاه اوزون حسن آمد تا سلطان ایران را علیه دولت عثمانی برانگیزد.

کنتارینی برای دیدار شاه اوزون حسن به‌سوی اصفهان رهسپار گشت و در بیست‌­و هشتم اکتبر ۱۴۷۴ وارد این شهر شد. اینک بخش­‌هایی از خاطرات سفرش را از زبان خود او بشنویم:

اصفهان شهری بسیار وسیع می­‌نماید. در دشتی نهاده است که همه گونه نعمت در آن فراوان است. می­‌گویند که اصفهانیان تسلیم نمی­‌شدند، پس هنگامی‌که آن را گشودند پاره‌­ای بزرگ از شهر را ویران کردند. اصفهان را حصاری است از خشت خام. از تبریز تا اصفهان بیست‌وچهار روز راه است و سرزمین میان این دو شهر یکسره از آن ایران است و در بسیاری جاها زمین خشک است و دارای آب‌شور. بااین‌همه محصول غله و میوه فراوان است. این­ها را به‌وسیله آبیاری به دست می‌­آورند. هرگونه میوه­ای در آنجا یافته می­‌شود و من در هیچ جا میوه­‌هایی به‌خوبی میوه­‌های اصفهان ندیده و نچشیده‌­ام.

در چپ و راست اصفهان کوهستان­‌هایی است که می‌­گویند خاکی بسیار بارور دارد. قسمت مهم خواربار ایران را ازآنجا می­‌آورند. همه‌چیز گران است. بهای نان مناسب است. بهای یک شتروار هیزم یک دوکات است. آنجا گوشت گران‌تر از کشور ماست. هفت پرنده را به یک دوکات می­‌فروشند. در چهارم آبان ماه نوامبر سال ۱۴۷۴ به‌وسیله چند نفر از خادمین شاه به حضور، احضار شدیم. موقعی که به معیت عالیجناب «سر ژوزف باربارو» داخل جایگاه سلطنتی شدیم، اعلیحضرت را در کنار چند نفر از درباریانش که چنین به نظر می­‌رسید از بزرگان کشورند دیدیم.

پس از ادای مراسم احترام به‌رسم ایرانیان غرض از مأموریتم را از طرف جمهوری ونیز به عرض رسانیدم و اعتبارنامه خویش را تقدیم داشتم. هنگامی‌که سخنان من به اتمام رسید، شاه مختصر جوابی داده و از اینکه مجبور شده به این نقطه از کشور بیاید معذرت خواست و بعدازآن به من و سایر بزرگان کشورش اجازه نشستن داد و بعد نوشیدنی­‌ها و تنقلات آوردند که بنا بر رسم خودشان بسیار خوب تهیه‌شده بود و ما به‌رسم ایرانی­‌ها بر روی قالی نشستیم و در خوردن شرکت جستیم. رفتار و حرکات شاه به‌راستی پسندیده است. پیوسته مردان بلندپایه او را در میان گرفته­‌اند. دست‌کم روزی چهارصد تن و گاه بسی بیشتر در مجالس سور و سرور او حاضر می­‌شدند و همه بر زمین می­‌نشستند.

سفرنامه
آمبروسیو کنتارینی در ادامه سفرنامه خود از بازگشتش به اروپا می‌نویسد و در پایان هم مختصری درباره اوزون حسن و قلمرو فرمانروایی و نیروی نظامی او شرح می‌دهد.

خوراکشان را در مسینه می‌گذارند و گاه عبارت است از برنج و گاه نان و اندکی گوشت. لذت دارد ببینی با چه حرصی غذا می‌­خورند. پس از صرف خوراکی­‌ها ادای احترام به‌جای آورده، اجازه مرخصی گرفته به اقامتگاه خود مراجعه کردیم. ایرانیان مردمانی نجیب و خوش‌رفتار هستند و از طرز سلوک و رفتارشان برمی‌آید که عیسویان را دوست دارند. در مدت توقف‌مان در ایران به‌هیچ‌وجه مورد بی­‌احترامی واقع نشدیم. زنان ایرانی لباس­‌های مناسب و زیبنده­ای می­‌پوشند و بر مردان، چه ازلحاظ لباس پوشیدن و چه ازلحاظ اسب­‌سواری برتری و تفوق دارند. هم زنان و هم مردان ایرانی، خوش­ قیافه و خوش قد و بالا هستند و پیرو دین اسلام می­‌باشند.

در بیست و پنجم نوامبر… اعلیحضرت به‌اتفاق درباریانش و خانواده آن­‌ها، اصفهان را ترک کرده و تماماً به قم مراجعت (عزیمت) کردند تا زمستان را در آنجا به سر برند. من نیز با اعلیحضرت هم‌سفر شدم، ما تا آنجا که ممکن بود از همان راهی که قبلاً آمده بودیم مسافرت می­‌کردیم، در زیر چادرها منزل می‌­نمودیم و هر جا توقف می­‌کردیم بازارهای سیار، به‌وسیله کسانی که مأموریت داشتند با همه نوع خواربار و آذوقه به دنبال اردو بیایند برپا می­‌گردید.

رسم شاه بر این است که در هر جا که می­‌خواهد، فرود می­‌آید. در هر جا که آب و چراگاهی نیکو باشد خیمه و خرگاه خود را از پیش می­‌فرستد و شب دیگر تمام همراهانش روی بدان جا می­‌نهند. موکب شاهی تا هنگامی‌که علف بر زمین است در آنجا می­‌مانند و سپس به ترتیبی که گفتیم به محل دیگر می­‌روند. زنان پیش از همه پیاده می­‌شوند تا برای شوهران خود خیمه زنند و مقدمات کار را فراهم کنند.

هنگامی‌که با شاه ناهار یا شام می­‌خوردیم، ما را به اتاق خود که در یک عمارت کلاه­‌فرنگی قرار داشت دعوت می­‌کرد، ولی گاهی اوقات در بیرون می­‌ماندیم و بدون ادای تشریفات، به منزل مراجعت می‌­کردیم. هنگامی‌که با شاه غذا می­‌خوردیم خیلی دوست می­‌داشت که از شهرها و آبادی­‌های کشور ما سؤالاتی کند و بعضی‌اوقات سؤالات عجیب‌وغریبی می­‌کرد.

ایرانیان خوش‌پوش‌اند و چابک­سوار و بر بهترین اسبانی که دارند می­‌نشینند. آنان ملتی سخت با فر و شکوه‌اند و شتران خود را چنان با بافته­‌های گران‌بها (گل افسار) می­‌آرایند که دیدنشان چشم­‌نواز است. عده کسانی که به جهت تنگدستی لااقل کم‌تر از هفت شتر داشته باشند اندک است. ازاین‌رو هنگامی‌که از دور کاروان شتران را می­‌بینی می­‌پنداری که عده فراوانی از مردم درحرکت‌اند و حال‌آنکه درواقع چنین نیست[۷].

هنگام حضور کنتارینی در ایران سفیر دیگری نیز از بولونیا به دربار شاه اوزون حسن آمد تا سلطان ایران را علیه دولت عثمانی برانگیزد. شاه اوزون حسن او و کنتارینی را فراخواند و به آن‌­ها گفت بر سر قول خود برای جنگیدن با سلطان عثمانی ایستاده و آماده نبرد است. سپس از کنتارینی خواست نزد خداوندگار خود بازگردد و به‌عنوان نماینده و سفیر شاه ایران، مقامات ایتالیایی را به همراهی اوزون حسن ترغیب نماید. آمبروسیو کنتارینی در ادامه سفرنامه خود از بازگشتش به اروپا می­‌نویسد و در پایان هم مختصری درباره اوزون حسن و قلمرو فرمانروایی و نیروی نظامی او شرح می­‌دهد.

از سفرنامه کنتارینی دو ترجمه فارسی در دسترسی است، یکی به‌صورت منفرد با ترجمه قدرت­‌الله روشنی و دیگری ترجمه دکتر منوچهر امیری که هر دو در سال ۱۳۴۹ منتشرشده‌اند.

سفرنامه ­های ونیزیان در ایران، ترجمه دکتر منوچهر امیری، شرکت سهامی انتشارات خوارزمی، تهران، ۱۳۸۱[۱]

بررسی سفرنامه­ های دوره صفوی، به کوشش منوچهر دانش­پژوه، تهران، انتشارات فرهنگستان هنر، ۱۳۸۵[۲]

همان[۳]

سفرنامه آمبروسیو کنتارینی[۴]

سفرنامه­ های ونیزیان در ایران، ترجمه دکتر منوچهر امیری، شرکت سهامی انتشارات خوارزمی، تهران، ۱۳۸۱[۵]

همان[۶]

همان[۷]

چهلمین جشنواره فیلم فجر

درباره نویسنده
حسین تقی پور
حسین تقی پور

حسین تقی پور، نویسنده و منتقد سینما و کارشناس رسانه فعالیت در مطبوعات را با نشریه سینما تئاتر آغاز کرد و مقالات او در نشریات کیهان هوایی، مهر، سینما ویدئو، هفته‌نامه سینما ورزش، روزنامه ابرار، روزنامه توسعه و... منتشرشده است. او سردبیر نشریه سینما تئاتر و نشریه «دایره» است.

آیتم های مشابه

افتتاح نمایشگاه مجازی غار ۳۰ هزارساله کاسکو در فرانسه

مدیر

یزد؛ سرزمین مقدس آتشکده‌ها و بادگیرها

مدیر

باغ شاهزاده ماهان

مدیر