جستاری درباره فیلم «اورکا» ساخته سحر مصیبی

اورکا

فضیلت انسان بودن

بعد از پایان فیلم اورکا، ناخودآگاه به سمت مرورگر اینترنت می‌رویم تا اسم تک‌تک افراد داستان را جست‌وجو کنیم. فیلم ناخودآگاه ما را از فضای داستان به واقعیت پرتاب می‌کند.

این کار به دو دلیل انجام می‌شود؛ ابتدا به خاطر ادعای فیلم‌ساز در ابتدای تیتراژ -این فیلم بر اساس یک داستان واقعی است- سپس فقدان روایت منسجم که پرسش‌های مطرح‌شده در مسیر داستان را پاسخ نمی‌دهد.

البته نه فیلم اورکا و نه جست‌وجو در گوگل ما را به حقیقت روشن و دقیق رهنمون نمی‌گرداند. مخاطب می‌ماند و سرگشتگی بین دنیای داستان و دنیای پیرامون خود. جست‌وجوی حقیقت بیش از خود فیلم اهمیت پیدا می‌کند.

حقیقتی که دانستن و ندانستن آن نباید به فیلم لطمه می‌زد و فیلم باید جهان فرمال خود را بنا می‌کرد. از لابه‌لای زبان الکن فیلم‌ساز، ماجرای بانوی ورزشکار در رشته‌ شنا که قصد ثبت رکورد دارد را می‌توان استخراج نمود. البته فیلم از همین جمله‌ مغشوش هم آشفته‌تر است.

فیلم‌ساز شخصیت اصلی فیلم اورکا را به ابتذال کشیده است. البته این ابتذال به معنی اهانت به فیلم نیست، بلکه استخدام این واژه در نقد جهت تحلیل است و اگر معنی و مترادف این واژه را جست‌وجو کنیم، به دریافت بهتری خواهیم رسید.

دائم به کار بردن و کهنه کردن چیزی، خوار کردن، بسیار صرف ‌کردن چیزی، بی‌قدری و پستی و کهنگی و به‌نوعی آشکارگی. درحالی‌که هنر رازناک و پوشیده است. مخاطب در مسیر داستان با کشف و شهود به رمزگشایی یک‌یک رازهای پوشیده فیلم می‌پردازد. این رمزگشایی او را هم تجربه باشخصیت‌های فیلم نموده و پس از مشاهده تجربه شخصیت به تجربه مخاطب سرایت می‌کند.

فرآیند اورکا خلاف این مسیر است. نحوه ارتباط با مسئله توسط فیلم‌ساز گزارشی و خبری است. گزارش از رویدادی که مخاطب هیچ نقشی در این فرآیند ندارد. مخاطب در ابتدای فیلم در نقش فردی منفعل باید تا انتها هدف شخصیت‌های فیلم را دنبال کند.

مسئله در اورکا تعلیق نمی‌شود. مسئله خود هدف است و فیلم بهانه‌ای برای رساندن مسئله از فیلم‌ساز به مخاطب. سینما در این فیلم رسانه شده و نقش‌مایه هنر خود را ازدست‌داده است. البته در همین عملکرد رسانه‌ای خود هم جذابیتی ندارد؛ بنابراین مسئله بزرگ اورکا، مسئله فیلم‌ساز است که بدل به روایتی سینمایی نشده تا مخاطب بتواند در مسیر کشف و شهود فیلم آن را استخراج نماید.

در مسیر فیلم اورکا، مخاطب باید همفکر و همراه فیلم‌ساز شود وگرنه مورد اتهام و سرزنش فیلم‌ساز قرار می‌گیرد. البته این مورد صرفاً مشکل فیلم اورکا نیست. با مشاهده بسیاری از فیلم‌های سال گذشته و سال جاری به این بحران خواهیم رسید. فیلم‌سازانی که دغدغه‌های اجتماعی با رویکردی متعصبانه را بر قامت پیرنگی نحیف سوار می‌کنند تا به هدف قطعی و یقین آور برسند.

در این فرآیند، مخاطب اگر کوچک‌ترین هم‌زیستی با نفر مقابل شخصیت اصلی کند، به خاک و خون کشیده خواهد شد. در اورکا، مادر مخالف تصمیم ثبت رکورد دختر خود است. پرداخت فیلم‌ساز از شخصیت مادر به‌گونه‌ای است که اگر مخاطب کوچک‌ترین هم‌زیستی با او انجام دهد، در مسیر داستان شرمنده و خجالت‌زده خواهد شد؛ زیرا مخالفت با ثبت رکورد یعنی فردی واپس‌گرا، ضد زن و جزئی از جامعه زمخت مردسالار. چنین فیلم‌سازی طبیعتاً در مسیر خود دچار اشتباه بزرگ و فاحشی خواهد شد.

ابتدا در نسبت با هنر و سپس تعریف آن. هنر امر یقین آوری نیست و قرار نیست نقش میز خطابه حزب یا جریان خاصی را رهبری کند. سپس هنر و علی‌الخصوص فیلم بدون روایتی زیبایی شناسانه توان تعلیق مسئله را ندارد.

نتیجه اینکه اورکا توان ارتباط حسی با مخاطب را ازدست‌داده است. فیلم با لحظه احیای جسم بی‌جان و پرخون الهام اصغری آغاز می‌شود.

کارگردان فلاش‌بک‌های سوبژکتیو از صحنه‌ای که حاوی حس تجاوز است را به‌صورت موازی با لحظه احیای الهام اصغری در بیمارستان تدوین می‌کند. این تصور‌ها توسط ذهن چه کسی روایت می‌شود. الهام که جانی در بدن ندارد؛ بنابراین نمی‌تواند تصورات ذهن او باشد.

مخاطب هم اطلاعی از شخصیت یا ماجرا ندارد، بنابراین نسبت به کنش‌های موجود در تصور آنتی‌پات است و طبعاً امکان خیال‌پردازی آن صحنه‌ها را ندارد. راوی -کارگردان- هم کنار جسم الهام در بیمارستان است؛ بنابراین این تصورات که حاوی صحنه‌های خشونت‌آمیز نسبت به الهام اصغری است، توسط چه کسی روایت می‌شود.

کارگردانی به همین ترتیب ادامه پیدا می‌کند و مخاطب سرگردان از اطلاعات پراکنده‌ای که توسط میزانسن‌های آشفته فیلم‌ساز دریافت می‌کند. بعد از احیای الهام اصغری، ظاهراً کاشف به عمل می‌آید که شوهرش او را به این روز درآورده است. انگیزه کنش شوهر چیست؟ چرا این دعوا به این خشونت آمیخته‌شده و شوهر الهام دست به چنین ددمنشی زده است؟

اورکا
مسئله در اورکا تعلیق نمی‌شود. مسئله خود هدف است و فیلم بهانه‌ای برای رساندن مسئله از فیلم‌ساز به مخاطب

از نحوه مدیریت اطلاعات در سکانس اول، به نظر می‌رسد فیلم‌ساز تا انتهای فیلم یک‌طرفه به قاضی خواهد رفت که همین هم می‌شود. مبتنی بر همین مسئله، اورکا فیلمی با آنتاگونیست و پروتاگونیست غلظت یافته است. البته غلظت یافتگی به‌تنهایی ایراد فیلم نیست‌؛ بلکه فقدان پرداخت صحیح از شخصیت‌ها، انگیزه این کنش‌های متعصبانه را در جهان فیلم پرداخت نمی‌کند.

مسئله ‌محور بودن فیلم مدام مخاطب را به دنیای بیرون داستان ارجاع می‌دهد. این دنیای بیرون داستان مانع از پرداخت صحیح شخصیت‌ها در دنیای فیلم شده و شخصیت‌ها ماکت یا به‌نوعی نماینده شخصیت‌های بیرونی هستند. شوهرها بد هستند. خانم‌ها مظلوم‌اند. مسئولان بد هستند و عاقبت فیلم‌ساز شبیه نماینده کلاس ابتدایی فهرستی از بدها و خوب‌ها را به مخاطب ایران و جهان تقدیم می‌کند.

البته به همین مسئله رکورد هم کفایت نمی‌کند. بلکه آسمان‌وریسمان بافته و از این شاخه به آن شاخه می‌پرد. مسئله آزار بانوان توسط شوهران خود، مردسالاری افسارگسیخته، مسئله ورزش جوانان، پوشش ورزشکاران خانم، رئیس‌جمهور سابق آقای احمدی‌نژاد و هر مسئله‌ای که امکان داشته از دنیای امروز به درون فیلم الصاق شود. مسئله‌ها بدون تعلیق وارد فیلم شده و نیمه‌کاره رها می‌شوند. در لابه‌لای این مسئله‌های نیمه‌کاره مسئله شخصیت اصلی هم ره به‌جایی نمی‌برد.

تا ترخیص از بیمارستان که مخاطب سردرگم است. چه اتفاقی رقم خورده و قرار است داستان چه کسی و چگونه روایت شود. پدر قربان صدقه الهام رفته و آنها به ویلای پدری می‌روند. در لا‌به‌لای صحبت‌های پدر و مادر الهام مشخص می‌شود که مادر الهام از آزارهای شوهرش باخبر بوده و از این ماجرا به پدر الهام حرفی نزده است.

در توجیه کتمان حقیقت ترس خود از روبه‌رو شدن شوهر و داماد را بهانه می‌کند. در ادامه الهام شب‌ها نزدیک ساحل آمده و به دریا خیره نگاه می‌کند. مخاطب نه انگیزه کنش احمد شوهر الهام را درک نموده و نه از رفتار الهام و خانواده‌اش سر درمی‌آورد. تا اینکه الهام با طراحی میزانسن خودآگاه و تأکید شده با نیت خودکشی به سمت دریا می‌رود. به طرز حیرت‌آوری نجات پیدا نموده و از دریا بازمی‌گردد. پرسش‌های ذهن مخاطب بیش‌ازپیش شده و کلافه از رفتار الهام تمایل به رمزگشایی داستان دارد.

شب دیگر، مجدداً این حرکت به دریا تکرار شده و الهام در دریا با طراحی مشوش میزانسن دیده می‌شود. کات به صحنه جست‌وجوی الهام توسط نجات‌غریقان. پلیس به پدر الهام خبر به آب رسیدن جسد دختری را می‌دهد. پدر از غم دختر کمرش دوتاشده که نگهبان باغ، الهام را در بازگشت از دریا می‌بیند. روبه‌رو شدن الهام و پدر، نیمه انسجام فیلم را از هم دریده و ارتباط مخاطب با فیلم را از هم می‌گسلد. پدر الهام درگذشته مخالف ازدواج الهام و احمد بوده و الهام به خاطر این نارضایتی سخنی از رنج خود به پدر نزده است.

در ادامه، پدر و دختر را در گفت‌وگو با یکدیگر مشاهده می‌کنیم. پدر الهام پشت ‌سر هم تمام اطلاعات دریغ شده از مخاطب را به زبان می‌آورد. ماجرای شنا، خاطرات و تمام آن چیزی که مخاطب تا پایان داستان نیاز دارد و توسط همین اطلاعات، پدر الهام را تشویق به ثبت رکورد شنا می‌کند.

روایت فیلم اورکا در ادامه به هم می‌ریزد. بدون اینکه الهام اصغری به‌عنوان قهرمان در دنیای فیلم پرداخت شود به سراغ ضدقهرمان می‌رویم. ضدقهرمان هم از زمانی که ناف مادر را از او بریده‌اند، خبیث بوده و هست و خواهد بود. در پرداخت ضدقهرمان هم دوجین از مسئله‌های کشور روی ریل مسئله اصلی سوار می‌شود. ما دیگر شاهد مجموعه کلیپ‌های استنادی مبتنی بر وضعیت زنان در کشور هستیم.

اورکا
مسئله ‌محور بودن فیلم مدام مخاطب را به دنیای بیرون داستان ارجاع می‌دهد

فیلم اورکا تمام‌شده و قرار است مانند قاضی بنشینیم و مدام در مورد شخصیت‌ها حکم صادر کنیم. در لابه‌لای حکم‌ها هم هی سقلمه به کناردستی خود زده و بگوییم این‌ها واقعیت جامعه هستند. واقعیت‌های جامعه آ‌ن‌قدر بر سر مخاطب تلنبار می‌شوند که پیگیری فیلم رها می‌شود. الگوی پیرنگ کلیشه‌ای. فردی که تمام جهان مخالف هدف او هستند و عاقبت بر اهریمن‌های بدطینت پیروز خواهد شد. فارغ از اینکه چرا او قصد دارد پیروز شود و چرا اهریمن‌ها این مقدار شیطان‌صفت‌اند.

توالی زمان مسئله دیگری که فیلم اورکا با آن دست‌وپنجه نرم می‌کند. در ظاهر توالی رویدادها با واقعیت همگون بوده؛ ولی این همگونی زمان روایت را به‌هم‌ریخته و گسلی در توالی رویدادها به وجود آورده است. سکانس‌ها در توالی یکدیگر رقم نمی‌خورند. کلیپ‌هایی استنادی هستند که با پاورقی‌های جانب‌دارانه فیلم‌ساز کنار یکدیگر قرارگرفته‌اند.

زمان کارکرد دراماتیک خود را ازدست‌داده و صرفاً در حد پاورقی‌های فیلم‌ساز می‌ماند. سه هفته بعد، شش ماه بعد، سه سال بعد. تجربه‌ای که شخصیت در دل این زمان از سر گذاشته اهمیتی برای فیلم‌ساز نداشته و طبیعتاً حسی درروند داستان به وجود نمی‌آید.

در ادامه فیلم اورکا، رکورد سنگ بنای طراحی روایت می‌شود. هیچ‌چیز غیر رکورد اهمیت ندارد. مسئله فردی الهام تبدیل به مسئله جمعی مخاطبان نمی‌شود. اصرار او بر رکورد بیش از آنکه نشان از تمایل او به قهرمانی داشته باشد، بیشتر شبیه انتقامی از احمد و دنیای مردان است.

به میزان افزایش تمایل الهام به ثبت رکورد دنیای پیرامونش سیاه‌وسفید می‌شود. فیلم اورکا به دامن شعارزدگی افراطی می‌افتد. شبیه کودکانی که در زمان تمنای چیزی به این جمله متوسل می‌شوند: (چرا فلان چیز و اون داره، منم می‌خوام) جنگ آغاز می‌شود. مردان زنان، آقایان بانوان.

الهام با حسرت به عکس‌های قهرمانان مذکر ایران نگاه می‌کند. فضیلت انسان بودن خلاصه در ثبت رکورد و قهرمانی می‌شود. فردی انسان است که بتواند رکورد بزند. در غیر این صورت، او تهی و عاری از بودن است. فیلم‌ساز الهام را در تنگنایی بیش‌ازپیش قرار می‌دهد.

ضدقهرمان را شیطان‌صفت و اهریمن نشان می‌دهد. به هر میزان که شدت تعصب بیشتر می‌شود، انسان در مسلخ نظام سرمایه می‌رود. نظام بهترین‌ها، رقابت‌ها، رسیدن‌های پوشالی. الهام و مسئول ورزش بانوان در دو قطب همزاد یکدیگرند. دو فردی که تمایل انتقام از دنیای پیرامون خود دارند.

هر دو در مبارزه با یکدیگر درون رقابت پوشالی‌‌اند. به‌نوعی فیلم‌ساز نقض غرض نموده و هر دو را قربانی این رقابت احمقانه نشان می‌دهد. بنا بوده زنی در دنیای زن‌ستیز درفش کاوه بردارد؛ ولی همین درفش را زن دیگری پاره می‌کند. دو خانم ناتوان که تلاش می‌کنند با استفاده از مردان از هم‌جنس‌های خود انتقام بگیرند.

مسئول ورزش توانایی پایین آوردن پرده‌کرکره‌ای اتاق خود را ندارد. همین فرد بعد از سخنرانی متوسل به بادی‌گارد مرد می‌شود تا تمام ورزشکاران خانم را از اداره بیرون کند. از طرفی، الهام ناتوان در مدیریت زندگی است؛ او بعد از طلاق دومرتبه دست به خودکشی می‌زند. عاقبت با تحریک پدر به ثبت رکورد شنا تمایل پیدا می‌کند.

اورکا
از نحوه مدیریت اطلاعات در سکانس اول، به نظر می‌رسد فیلم‌ساز تا انتهای فیلم یک‌طرفه به قاضی خواهد رفت

در درگیری با ضدقهرمان رکورد شنا کم‌رنگ شده و فیلم‌ساز رقابت او با مسئول ورزش را پررنگ می‌کند. الهام تلاش می‌کند بر مسئول ورزش پیروز شود. از دنیای مردان استفاده نموده تا بر هم‌جنس خود پیروز شود. درنتیجه، پرداخت عریان به مسئله فیلم را آشفته و مغشوش می‌کند.

درنهایت به نظر می‌رسد انتخاب خانم ترانه علیدوستی به‌عنوان نقش الهام اصغری لطمه جبران‌ناپذیری به بدنه فیلم می‌زند. فیزیک خانم ترانه علیدوستی شبیه به قهرمان شنا نیست. نحوه تمرین کنار ساحل، شنا شبانه در دریا و عاقبت ثبت رکورد و روبه‌رو شدن با اورکا ارتباطی با قهرمان شنا ندارد. بیش از آنکه مخاطب را با قهرمان ورزشکار و هدف او همراه نماید، منجر به فاصله می‌شود.

این مورد و مسئله زمان که پیش‌تر اشاره شد، مخاطب را آماده صحنه اجرای رکورد نمی‌کند. از ابتدا ما با دختری که مورد اذیت و آزار قرارگرفته، همراه شده‌ایم. از مهارت و توانایی او اطلاعی نداریم. فقدان طراحی ضعف در شخصیت الهام، منجر به فقدان سفر قهرمان شده است؛ بنابراین مخاطب هم‌سفر با الهام نشده و تا زمان اجرای رکورد کلیپ‌هایی متصل به یکدیگر از موفقیت او را مشاهده نموده است.

لحظه رکورد -حتی مبتنی بر رعایت کلیشه‌ها- هیجان‌انگیز نیست. فیلم‌ساز ظاهراً تمایلی به اجرای هنرمندانه لحظه رکورد ندارد. تمرکز فیلم‌ساز بر دستبند‌های دست الهام است. تأکید او بر دستبندها و شرایط پوشش الهام هیجان رکورد را برای مخاطب خدشه‌دار می‌کند.

در اجرای رکورد هم فریادهای الهام مبتنی بر پوشش است. حقنه نمودن مسئله برای مخاطب فیلم‌ساز را در روایت داستان عقیم می‌کند. درنهایت، یک‌سوم انتهایی فیلم زجرآور و رخوت‌انگیز است. هرلحظه پایان فیلم را انتظار می‌کشیم. دراین‌بین الهام خسته شده و زیرآب می‌رود. دلهره‌ای که وجود ندارد، صرفاً به دنبال این هستیم که عاقبت چه خواهد شد.

نهنگی قاتل به سمت الهام می‌آید. آیا نهنگ قاتل به الهام صدمه خواهد زد؟ آیا این تنش فزاینده برای درام است یا پایان ماجراست. دنیای واقعی فیلم اورکا بدل به فانتزی می‌شود. لباس الهام شبیه رنگ پوست نهنگ قاتل است. الهام از نهنگ قاتل انرژی گرفته و آن دو کنار یکدیگر رکورد را به ثبت می‌رسانند. با توجه به اینکه این داستان واقعی است، آیا الهام اصغری با نهنگ قاتل روبه‌رو شده یا بانو نهنگ قاتل است؟

محسن بدرقه، اعتماد

اورکا

آیتم های مشابه

آیا نوشتن با دست برای تفکر و یادگیری بهتر از تایپ کردن است؟

مدیر

نگاهی به نمایش «توافق‌نامه» کار کورش سلیمانی

مدیر

آیا رنگ مشکی دوباره به دنیای مد بازمی‌گردد؟

مدیر